Nguy cơ y tế từ thị trường mua bán xác ướp trực tuyến và cách nhận biết rủi ro

Một truyền thuyết lâu đời về «lời nguyền xác ướp» có thể gợi hình ảnh kỳ bí, nhưng thực tế mối nguy thật sự bắt nguồn từ các tác nhân sinh học và hóa học tồn tại trên hài cốt cổ. Khi xác ướp và bộ phận người bắt đầu xuất hiện như mặt hàng trao đổi trên mạng xã hội, rủi ro không còn nằm trong thế giới giả tưởng mà chuyển thành vấn đề công cộng: người bán, người mua và cả những nhân viên vận chuyển có thể tiếp xúc với mầm bệnh và chất độc lâu bền.

Từ giai thoại đến bằng chứng khoa học: đâu là thật, đâu là hoang tưởng?

Lời nguyền pharaoh trở nên lan tỏa ở Châu Âu trước cả khi lăng mộ Tutankhamun được khai quật năm 1922. Việc một số nhân vật liên quan đến cuộc khai quật — trong đó có Lord Carnarvon — qua đời đã góp phần thổi phồng yếu tố ly kỳ. Tuy nhiên, các phân tích sau đó chỉ ra không có dấu hiệu siêu nhiên. Cá biệt, Howard Carter tiếp tục sống và làm việc nhiều năm sau cuộc khai quật và một nghiên cứu đăng trên tạp chí y khoa BMJ theo dõi 44 người phương Tây tham gia khai quật không tìm thấy khác biệt rõ rệt về tỷ lệ tử vong giữa nhóm tiếp xúc và nhóm không tiếp xúc.

Điều quan trọng là không nên nhầm lẫn chuyện không có bằng chứng cho «lời nguyền» với việc phủ nhận mọi rủi ro sinh học từ mẫu vật cổ: xác ướp được bảo tồn nghĩa là quá trình phân hủy bị làm chậm, chứ không đồng nghĩa với vô trùng.

Thị trường đen trực tuyến: quy mô, hình thức và thói quen giao dịch

Một nghiên cứu khảo sát hoạt động mua bán hài cốt người trên mạng cho thấy hành vi này đã bộc lộ dưới dạng các bài đăng rao bán và đấu giá trên nền tảng công khai lẫn nhóm kín. Dữ liệu thu thập giai đoạn 2011–2025 cho thấy nhiều giao dịch xoay quanh bộ phận rời rạc (tay, chân) và cả đầu ướp nguyên vẹn; số lượng mẫu tập trung chủ yếu là hộp sọ hoặc đầu còn tóc/mô, kèm theo những đầu thu nhỏ như tsantsas.

Sự kiện một video lan truyền trên TikTok từ năm 2022 được coi là điểm khởi phát khiến thị trường này bộc lộ công khai hơn. Đến một thời điểm sau đó, điều tra trên bốn nhóm Facebook riêng tư cho thấy các giao dịch diễn ra khá chuyên nghiệp: người tham gia dùng thuật ngữ chuyên ngành, thiết lập quy chuẩn trao đổi và dần bình thường hóa hành vi mua bán hài cốt người.

Rủi ro về mặt sinh học: nấm mốc, bào tử và sức khỏe hô hấp

Một trong những mối đe dọa lớn nhất đến từ nấm mốc lưu trú trên mô và da được bảo quản. Dù không luôn luôn có khả năng lấy mẫu để xác định chủng, các nghiên cứu và phân tích hình ảnh cho thấy hiện tượng nhiễm nấm rất phổ biến: vết đốm trắng, xám, vàng hoặc đen xuất hiện trên bề mặt mẫu. Các chuyên gia trước đây đã chỉ ra chi nấm Aspergillus thường liên quan, và khi nấm này phát tán bào tử vào không khí, nguy cơ người tiếp xúc hít phải tăng cao — đặc biệt đe dọa với người có hệ miễn dịch suy giảm.

Các trường hợp lịch sử cũng cung cấp ví dụ minh họa: sau một cuộc khai quật ở Ba Lan, Aspergillus flavus từng được phát hiện trên mẫu vật. Dù có những giả thuyết liên hệ nấm mốc với các ca tử vong lịch sử, những giả thuyết này chưa được chứng minh và cần phân tích khoa học chính xác để khẳng định.

Nguy cơ hóa học: kim loại nặng và thuốc bảo quản cổ

Quá trình ướp xác — từ phương pháp cổ đại đến kỹ thuật thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 — đã sử dụng nhiều hợp chất và hóa chất khác nhau, bao gồm natron, dầu, nhựa cây và một số kim loại nặng cũng như hợp chất độc như thạch tín, thủy ngân và chì. Những chất này có tính bền cao và có thể duy trì độc tính trong thời gian dài, khiến tiếp xúc trực tiếp hoặc qua bụi từ mẫu có nguy cơ để lại hậu quả sức khỏe.

Trong khi các bảo tàng xử lý mẫu theo tiêu chuẩn bảo hộ nghiêm ngặt (găng tay, khẩu trang, đồ bảo hộ, kiểm soát môi trường), nhiều bộ sưu tập tư nhân và người trưng bày trong nhà thường bỏ qua biện pháp an toàn, thậm chí chạm tay không có bảo hộ. Một nghiên cứu thu thập hình ảnh cho thấy nhiều bài đăng ghi lại khoảnh khắc người dùng cầm nắm mẫu bằng tay trần hoặc trưng bày mà không che chắn.

Vận chuyển xuyên biên giới: lỗ hổng trong hệ thống bưu chính

Một mối lo khác là việc gửi hài cốt qua đường bưu điện bằng cách khai báo sai nội dung hàng hóa. Có trường hợp ghi nhận kiện hàng chứa hài cốt ướp được gửi từ Anh sang Mỹ mà vẫn lọt qua, bất chấp quy định của một số hãng bưu chính cấm vận chuyển hài cốt chưa hỏa táng. Người bán lợi dụng mã hải quan và mô tả hàng hóa sai lệch (ví dụ: mô hình giáo dục, đồ sưu tầm khảo cổ) để qua mặt kiểm tra, khiến nhân viên phân loại, tài xế và cán bộ hải quan có thể tiếp xúc mà không nhận biết.

Những khuyến nghị thực tế để giảm rủi ro

Các nhà nghiên cứu đề xuất một số biện pháp can thiệp nhằm hạn chế tác hại khi hài cốt trở thành hàng hoá trực tuyến: tăng cường giám sát thị trường mạng, thắt chặt quy định vận chuyển hàng hóa liên quan đến hài cốt, đồng thời nâng cao đào tạo và nhận thức cho nhân viên bưu chính, hải quan và lực lượng xử lý hàng hóa. Việc nhắc lại rằng bảo quản không bằng vô trùng cần được phổ biến rộng rãi để người sưu tập hiểu rõ trách nhiệm an toàn khi xử lý mẫu vật.

Các dấu hiệu cần cảnh giác nếu bạn bắt gặp rao bán

Nếu thấy bài rao bán hài cốt hoặc xác ướp, hãy lưu ý một số yếu tố cảnh báo: miêu tả thiếu nguồn gốc pháp lý rõ ràng, hình ảnh thể hiện mẫu vật bị nấm hoặc phân hủy, yêu cầu gửi hàng quốc tế mà không có giấy tờ chuyên môn. Những dấu hiệu này cho thấy giao dịch tiềm ẩn rủi ro về pháp lý và sức khỏe và nên được báo cho cơ quan chức năng hoặc nền tảng mạng xã hội quản lý.

Câu hỏi thường gặp

Xác ướp có còn chứa mầm bệnh không?

Có thể. Việc ướp chỉ làm chậm phân hủy chứ không luôn tiêu diệt vi sinh vật; nấm mốc và một số vi khuẩn có thể tồn tại và phát triển trở lại khi điều kiện ẩm độ thay đổi.

Hít phải bào tử nấm có nguy hiểm không?

Với người khỏe mạnh, tiếp xúc ngắn hạn có thể chỉ gây kích ứng. Tuy nhiên, những người suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao nhiễm trùng nghiêm trọng khi hít phải bào tử với mật độ lớn.

Làm sao để phân biệt rao bán hợp pháp và chợ đen?

Giao dịch hợp pháp thường đi kèm giấy tờ nguồn gốc, xác nhận pháp lý và được thực hiện qua tổ chức chuyên môn như viện bảo tàng; rao bán thiếu giấy tờ và yêu cầu giao dịch kín thường là dấu hiệu của chợ đen.

Kết luận

Câu chuyện về «lời nguyền» gợi cảm xúc và huyền thoại, nhưng mối nguy thực tế từ xác ướp và hài cốt là hữu hình: nấm mốc, bào tử, hóa chất bảo quản và kim loại nặng có thể đe dọa sức khỏe cộng đồng nếu vật phẩm được mua bán và vận chuyển không an toàn. Giải pháp nằm ở sự kết hợp giữa chính sách chặt chẽ, giám sát nền tảng số và nhận thức bảo hộ sinh học của những người tiếp xúc.

Những ai quan tâm tới vấn đề này — từ người dùng mạng tới nhân viên bưu chính — cần hiểu rằng trách nhiệm an toàn không chỉ là chuyện pháp lý mà còn là bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Để mở rộng hiểu biết về hệ sinh thái các loài và tuổi thọ đặc biệt trong tự nhiên, bạn có thể đọc thêm bài viết khám phá tuổi thọ cá trâu miệng lớn 148 tuổi — bài viết này giải thích cách các nhà khoa học xác định tuổi cá, lý do lão hóa chậm và nghịch lý suy giảm sinh sản ở một số quần thể.

Nếu bạn hứng thú với bằng chứng hóa thạch làm thay đổi hiểu biết về tiến hóa côn trùng, bài phân tích chuyên sâu phát hiện hóa thạch 24 chân 324 triệu năm trình bày chi tiết tái đánh giá mẫu vật và ý nghĩa đối với nguồn gốc các loài côn trùng.

Và với những ai quan tâm đến tương tác giữa chất lỏng, điện và vật liệu phủ, bài viết giọt nước tích điện gây phóng điện lên lớp phủ kim loại mô tả cơ chế phóng điện vi mô có thể gây tổn hại cho lớp phủ chống ăn mòn và hệ quả trong thiết kế vật liệu.